Wie ds. Klaas Hendrikse een beetje volgt kent een aantal belangrijke uitspraken inmiddels wel: ‘God bestaat niet, God kan gebeuren’, namelijk als een ‘gebeurtenis’ een ervaring wordt. Het is daarom vooral iets wat ‘tussen mensen’ kan gebeuren. Hendrikse lokaliseert God niet - niet in de hemel, niet in het menselijk hart. God is een woord voor een gebeurtenis die een ervaring wordt. Enfin, ik heb je erbij verteld wat ik er wel en niet van begrijp, waar ik blij van word en waar ik dingen mis. Vandaag stel ik de vraag: waar kan het gebeuren?
In zijn interviews verwijst hij nogal eens naar het journaal (het voorbeeld staat ook in het boek). Je kunt ernaar kijken – al of niet met een pizza op schoot – zonder geraakt te worden. Maar een bericht kan ook binnenkomen, je raken en vervolgens in beweging zetten. Gevolg zal zijn dat je het journaal niet uitziet. Echte ervaring, echt geraakt worden is zo gewoon niet! Niettemin kan het ook gebeuren in vriendschap, in een onverwachte ontmoeting, in een aanraking, in een hulpvraag of een reikende hand. Achteraf zie je het dan: daar gebeurde het, daar was Hij weer: ‘ik heb God gezien!’ – achteraf, ‘van achteren’, zoals Mozes God alleen ‘van achteren’ mocht zien. Mooi. Ik mag hopen dat je het herkent!
Maar de kerk dan? Kunnen we God ook ervaren in de kerk? In de liturgie, in sacramenten, in een avondgebed, in de lezing van het evangelie? Vreemd genoeg lijkt Hendrikse daar terughoudender te zijn. Hij is daar vooral kritisch, hier en daar zelfs sceptisch of ironisch. Voor een belangrijk deel snap ik die kritiek wel, zeker als het gaat om het oude en oubollige taalgebruik wat we daar bezigen. En dat Hendrikse struikelt over allerlei dogmatiek en leerstelligheid die in gebeden en symboliek wordt gestopt, begrijp ik evenzeer. Wat dat betreft ruimt hij veel ‘heilige huisjes’ op, radicaler dan ik ooit heb gedurfd. En inderdaad is het tijd voor een grote schoonmaak. De kerk mag dan leeggelopen zijn, ze is evenzeer volgelopen – met theologie, met beelden, met oude woorden, met stoffige rituelen en antieke gewoonten. Daar moet de bezem maar eens door!
Maar wat er dan, na die schoonmaak, bij Hendrikse overblijft is mij niet helemaal duidelijk. In de schets van zijn gedroomde kerk kom ik minder liturgie en viering tegen dan ik zou wensen, maar misschien is dat gezichtsbedrog. Graag zou ik eens een kerkdienst bijwonen in Middelburg of Zierikzee.
Zelf zou ik er in ieder geval meer over willen zeggen. Want als God kan gebeuren in ontmoetingen en ervaringen, is er geen enkele reden om uit te sluiten dat God ook kan ‘gebeuren’ in viering en liturgie. Natuurlijk moet kerkelijke taal regelmatig worden bijgesteld (en dat is tegenwoordig zeker het geval!) maar in het spelen van het spel dat liturgie heet, kan God ook gebeuren – dat wil zeggen: kan God ervaarbaar worden! In mijn eigen woorden: in de viering kunnen we God ontmoeten. In zingen, in bidden, in stil worden, in de lezing van de bijbel, in avondmaal en doop, in de viering van Pasen worden we opgenomen in het verhaal van de God van Israel, de God van Jezus, opgenomen in het verhaal van apostelen die werden geroepen het Koninkrijk van God te verkondigen. Zomaar, zonder dat je het zocht, kan het dan over jou gaan, als in het Oneindige Verhaal van Michael Ende – iemand wordt geroepen… en plotseling hoor jij een stem.
Als ik het zo zeg, bedoel ik dus niet dat ons in lange preken de oude dogmatiek door de keel wordt geperst – in dit rijtje komt preken vooralsnog helemaal niet voor! Het gaat om vieren, om het symbolische, speelse en metaforische spel van de liturgie, waarin we al spelend raken aan een werkelijkheid die in ons dagelijkse leven niet zomaar voorhanden is. Dat is het wonder van de viering! En wie vraagt naar het woord ‘spel’ – is het dan niet ‘echt’? – zou ik met een knipoog naar Harry Potter opnieuw willen antwoorden: ‘Natuurlijk is het een spel, maar waarom zou een spel niet echt kunnen zijn?’
Morgen zal ik je vertellen waarom ik denk dat het niet alleen mogelijk is dat we hierin God ontmoeten, maar dat het zelfs noodzakelijk is. Hebben we de kerk nodig om te geloven? Nee, natuurlijk niet. Je kunt zelfs veel beter geloven buiten de kerk – dan hoef je je van niemand wat aan te trekken en kun je geloven wat je wilt. Maar in de kerk gebeurt dan ook wat anders dan geloven alleen, iets dat alles te maken heeft met het Verhaal waaraan we ons willen verbinden.
Stay tuned.
Boele P. Ytsma
www.zoekendgeloven.nl
In zijn interviews verwijst hij nogal eens naar het journaal (het voorbeeld staat ook in het boek). Je kunt ernaar kijken – al of niet met een pizza op schoot – zonder geraakt te worden. Maar een bericht kan ook binnenkomen, je raken en vervolgens in beweging zetten. Gevolg zal zijn dat je het journaal niet uitziet. Echte ervaring, echt geraakt worden is zo gewoon niet! Niettemin kan het ook gebeuren in vriendschap, in een onverwachte ontmoeting, in een aanraking, in een hulpvraag of een reikende hand. Achteraf zie je het dan: daar gebeurde het, daar was Hij weer: ‘ik heb God gezien!’ – achteraf, ‘van achteren’, zoals Mozes God alleen ‘van achteren’ mocht zien. Mooi. Ik mag hopen dat je het herkent!
Maar de kerk dan? Kunnen we God ook ervaren in de kerk? In de liturgie, in sacramenten, in een avondgebed, in de lezing van het evangelie? Vreemd genoeg lijkt Hendrikse daar terughoudender te zijn. Hij is daar vooral kritisch, hier en daar zelfs sceptisch of ironisch. Voor een belangrijk deel snap ik die kritiek wel, zeker als het gaat om het oude en oubollige taalgebruik wat we daar bezigen. En dat Hendrikse struikelt over allerlei dogmatiek en leerstelligheid die in gebeden en symboliek wordt gestopt, begrijp ik evenzeer. Wat dat betreft ruimt hij veel ‘heilige huisjes’ op, radicaler dan ik ooit heb gedurfd. En inderdaad is het tijd voor een grote schoonmaak. De kerk mag dan leeggelopen zijn, ze is evenzeer volgelopen – met theologie, met beelden, met oude woorden, met stoffige rituelen en antieke gewoonten. Daar moet de bezem maar eens door!
Maar wat er dan, na die schoonmaak, bij Hendrikse overblijft is mij niet helemaal duidelijk. In de schets van zijn gedroomde kerk kom ik minder liturgie en viering tegen dan ik zou wensen, maar misschien is dat gezichtsbedrog. Graag zou ik eens een kerkdienst bijwonen in Middelburg of Zierikzee.
Zelf zou ik er in ieder geval meer over willen zeggen. Want als God kan gebeuren in ontmoetingen en ervaringen, is er geen enkele reden om uit te sluiten dat God ook kan ‘gebeuren’ in viering en liturgie. Natuurlijk moet kerkelijke taal regelmatig worden bijgesteld (en dat is tegenwoordig zeker het geval!) maar in het spelen van het spel dat liturgie heet, kan God ook gebeuren – dat wil zeggen: kan God ervaarbaar worden! In mijn eigen woorden: in de viering kunnen we God ontmoeten. In zingen, in bidden, in stil worden, in de lezing van de bijbel, in avondmaal en doop, in de viering van Pasen worden we opgenomen in het verhaal van de God van Israel, de God van Jezus, opgenomen in het verhaal van apostelen die werden geroepen het Koninkrijk van God te verkondigen. Zomaar, zonder dat je het zocht, kan het dan over jou gaan, als in het Oneindige Verhaal van Michael Ende – iemand wordt geroepen… en plotseling hoor jij een stem.
Als ik het zo zeg, bedoel ik dus niet dat ons in lange preken de oude dogmatiek door de keel wordt geperst – in dit rijtje komt preken vooralsnog helemaal niet voor! Het gaat om vieren, om het symbolische, speelse en metaforische spel van de liturgie, waarin we al spelend raken aan een werkelijkheid die in ons dagelijkse leven niet zomaar voorhanden is. Dat is het wonder van de viering! En wie vraagt naar het woord ‘spel’ – is het dan niet ‘echt’? – zou ik met een knipoog naar Harry Potter opnieuw willen antwoorden: ‘Natuurlijk is het een spel, maar waarom zou een spel niet echt kunnen zijn?’
Morgen zal ik je vertellen waarom ik denk dat het niet alleen mogelijk is dat we hierin God ontmoeten, maar dat het zelfs noodzakelijk is. Hebben we de kerk nodig om te geloven? Nee, natuurlijk niet. Je kunt zelfs veel beter geloven buiten de kerk – dan hoef je je van niemand wat aan te trekken en kun je geloven wat je wilt. Maar in de kerk gebeurt dan ook wat anders dan geloven alleen, iets dat alles te maken heeft met het Verhaal waaraan we ons willen verbinden.
Stay tuned.
Boele P. Ytsma
www.zoekendgeloven.nl
P.S. Ik herinner me dat Herman Finkers prachtige dingen zei over het ´spel van de liturgie´ in een interview met Annemiek Schrijver (klik hier).
0 reactie(s) (klik hier om te reageren!):
Een reactie plaatsen